Divanü Lügat’it Türk

Divanü Lügat’it Türk, Türk tarihinin ve edebiyatının en önemli eserlerinin tartışmasız en başında yer alan bir eser. Eser 1072 ile 1074 yılları arasında Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış ve Divanü Lügat’it Türk,  Halife Ebtilkasım Abdullah’a sunulmuştur. Divanü Lügat’it Türk adında geçen lügat yani sözlük kelimesine rağmen sadece bir sözlük kitabı olarak nitelendirilmez. Çünkü bu eserde kelimeler ve anlamlarından dışında en az bu bölüm kadar değerli başka bilgilerde içermektedir. Özellikle eserin yazıldığı dönemde yaşayan Türkler hakkında ayrıntılı bilgi vermesi ve bir Türk haritasını muhteva etmesi eserin değerini katlayan bölümlerdir.

Divanü Lügat’it Türk’ün Yazılış Amacı

Türklerin ilk sözlüğü olan Divanü Lügat’it Türk, Arapçanın Türkçenin önüne geçtiği, edebiyat dilinin Arapça olmaya başladığı dönemde Kaşgarlı Mahmut’un Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin de en az Arapça kadar köklü bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır. Bu bakımdan ele alacak olursak Kaşgarlı Mahmud’un bir Türk milliyetçisi olduğunu söyleyebiliriz. Bu durum Türklerde yüzyıllar önce millet kavramının olduğunu da gösterir.

Divanü Lügat’it Türk’ün Özellikleri

  1. Eser 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır.
  2. Türkçe yazılmış ilk sözlük Divanü Lügat’it Türk’tür. Aynı zamanda Türkçenin ilk şiir antolojisi ve dil bilgisi kitabıdır.
  3. Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmıştır.
  4. Divanü Lügat’it Türk aynı zamanda Türkçenin de Arapça kadar köklü bir dil olduğunu göstermek amacıyla da yazılmıştır.
  5. Eserde 7500 Türkçe kelimenin Arapça karşılığına yer verilmiştir. Aynı zamanda bu kelimelerin halk arasında kullanım örnekleri de eserde yer alır. Bu örnekler eserin değerini de arttırır.
  6. Divanü Lügat’it Türk, Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır.
  7. Eser Arap alfabesiyle yazılmıştır.
  8. Eser yazıldığı dönemde yaşayan Türklerin ve komşularının sınırlarını gösteren bir harita da yer almıştır.

Divanü Lügat’it Türk’ün İçeriği

Bir sözlük oluşturmak amacıyla yazılan Divanü Lügat’it Türk’te kelime ve karşılıklarının dışında başka bilgiler de yer almaktadır. Eserde 7500 kelimenin Arapça karşılığına yer verilmiştir. Aynı zamanda bu kelimelerin Türk halkı arasındaki kullanımlarına da örnekler verilmiştir. Eserdeki kelimeler Karahanlı (Hakaniye) Türkçesiyle yazılmıştır. Divanü Lügat’it Türk  ile Türkçe kelimelerin tarih içerisindeki değişimleri ve kullanım alanları tespit edilebilmektedir. Eserin sözlük olmasının yanında döneminin Türk milleti hakkında, onların kültürleri, adetleri ve yaşayışları hakkında bilgi vermesi çok daha önemlidir. Divanü Lügat’it Türk aynı zamanda dönemin Türk boylarının bir haritasını da içerir. Bu haritada Kaşgarlı Mahmud Balasagun’u merkez olarak almış ve Türk haritasını Balasagun merkezli çizmiştir.

Kaşgarlı Mahmud döneminde sözlü olarak yaşayan birçok Türk şiirini de kitabına dahil etmiştir. Böylelikle bugün bu şiirler hakkında bilgi sahibi olabiliyoruz. Divanü Lügat’it Türk’te bir çok konuda yazılmış şiir örneklerini görebiliyoruz. Bu şiirlerin bir kısmı hece ölçüsüyle bir kısmı da aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

Divanü Lügat’it Türk’te Kaşgarlı Mahmud döneminde yaygın olan birçok atasözünü de eserine dahil etmiştir.

Tüm bunları ele aldığımızda bu eserin sadece sözlük kitabı değil; birçok bilgi içeren, Türk tarihi, kültürü, yaşamı hakkında bilgi veren çok önemli bir eserdir.

Divanü Lügat’it Türk;

– İlk sözlük,

– İlk dil bilgisi kitabı,

– İlk ansiklopedi,

– İlk şiir antolojisi özellikleri taşımaktadır.

Divanü Lügat’it Türk’ün Bulunması

Türk dünyasında Divanü Lügat’it Türk adlı bir eserin varlığı bilinir ancak çok uzun bir süre bu eserin bir örneği kimse tarafından görülmemiştir. Eserin gün yüzüne çıkması 1915 yılında İstanbul’da tamamen şans eseri şeklinde olmuştur. 1915 yılında İstanbul Sahaflar Çarşısı’nda bir dükkana elinde eski ve yıpranmış kitapla yaşlı bir kadın gelir. İhtiyacı olduğundan çok eski zamanlardan kalma bu kitabı 30 altına satmak ister. O dönemin aydınlarından Ali Emiri Efendi Sahaflar Çarşısı’nda gezerken bu kitabın satıldığını görür. Sahaflar Çarşısı’nda kimse bu kitabın Divanü Lügat’it Türk olduğunun farkında değildir. Büyük bir heyecan içerisine giren Ali Emiri Efendi, durumu sahafçılara çaktırmadan eseri kısa sürede tamamladığı 30 altın ile satın alır. Sonradan edebiyatçıların yaptığı yoruma göre bu eser kitapçılar tarafından bilinmiş olsaydı 30 altına değil en az 30 bin altına satılırdı. Daha sonra bu durumu arkadaşlarına anlatan ve arkadaşlarının yardımıyla uzun sürecek bir çalışma sonrasında eseri tekrar düzenleyen ve yıpranmış yaprakları bir araya getiren Ali Emiri Efendi, Divanü Lügat’it Türk bilim dünyasına kazandırır.

Hakkında Deniz Bozkurt

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

x

Check Also

Divan Edebiyatı ve Özellikleri

Öncelikle konumuza “Divan Edebiyatı nedir?” sorusuyla başlayalım. Divan edebiyatı, Türklerin İslamiyet’i kabul ettikten sonra Anadolu’da ...