Fiil Çatısı Nedir? Fiilde Çatı Örnekleri

Fiillerin çeşitli özelliklerine göre sınıflandırıldığını başka konularda da görmüşsünüzdür. Fiillerin üstüne aldıkları özelliklere göre sınıflandırıldığı konulardan biri de “Fiil çatısı” olarak söylenebilir. Her ne kadar bu konu öğrencilere anlaşılması zor gibi gelse de üstüne biraz düşünüldüğünde aslında basit bir konu olduğu anlaşılacaktır. KPSS, LYS, YGS, TEOG’da çoğu zaman fiil çatısı sorusu çıkmaktadır. Bu nedenle konuyu ihmal etmemeniz yararınıza olacaktır.

Fiilde çatı konusun tanımı olarak en basit anlamda şu şekilde açıklama yapabiliriz: Yüklem görevinde kullanılan fiillerin cümle içerisindeki özne ve nesnelerle olan ilişkisine “fiil çatısı” denilmektedir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi fiilde çatı konusunda fiiller incelenirken iki özelliğe göre incelenir:

a. Özne bağlantısına göre
b. Nesne bağlantısına göre

Fiilde çatı konusunu daha iyi anlayabilmek ve karşınıza çıkacak sorularda yanlış yapmamak için şu hususlara dikkat etmeniz son derece önemlidir:

1. Bir cümlenin çatısı incelediğinde en başta yapılması gereken şey, cümlenin yükleminin fiil olup olmadığına bakmaktadır. Çünkü isim cümlelerinde kesinlikle çatı aranmaz.

2. Fiil konusunu iyi anlamış olmanız gerekir.

Fiilde çatı konusunun iki başlıkta incelendiğini daha önce söylemiştik. Şimdi sırasıyla bu çatı özelliklerini örneklerle inceleyelim.

A. NESNELERİNE GÖRE FİİLLER

Bu başlık altında üzerinde duracağımız konu cümle içerisinde fiillerin nesnelerle olan bağlantısıdır. Türkçede kök halinde olan fiillerin bazıları üzerlerine nesne alabilirken bazı fiiller ise nesne alamamaktadır. Fiiller üzerlerine nesne alıp alamamasına göre geçişli-geçişsiz olarak tanımlanır. Örneğin; “Kaz” fiili geçişli bir fiildir. Bu fiile nesneyi bulmak için sorulan “neyi, kimi” sorularını sorabiliyoruz. Ancak “uyan” kelimesi geçişsizdir yani üzerine nesne alamaz. Dikkat ederseniz “Uyan” fiiline “Neyi, kimi” nesne sorularına cevap vermez. İşte cümle içerisinde fiiller, açıkladığımız gibi nesne alıp alamamasına göre dört başlıkta sınıflandırılır. Şimdi nesnesine göre fiilleri örnekleriyle görelim.

1) Geçişli Fiiller 

Bu başlıkta öğreneceklerimiz: Geçişli fiil nedir? Geçişli fiilin özellikleri nelerdir? Geçişli fiil örnekleri…

Yukarıda da belirttiğimiz gibi üzerlerine nesne alabilen yani “neyi, kimi, ne” gibi belirtili-belirtisiz nesneyi bulma sorularına cevap veren fiiller geçişli fiil olarak tanımlanır.

Geçişli yani üzerine nesne alabilen bazı fiiller şunlardır:

Aktar (neyi aktar?), böl (neyi böl?), postala (neyi postala?), sergile (neyi sergile?), sallamak (neyi sallamak), görmek(kimi görmek?), zorlamak (neyi zorlamak?), Sevmek (kimi sevmek?) vb.

Örnek

Bugün sınıfça dersi çok zevkli işledik. (Neyi işledik = dersi -> belirtili nesne)

Gözlüğün camını sildi. (Neyi sildi = camı -> belirtili nesne)

Çarşıda gözlerim onu aradı. (Kimi aradı = onu -> belirtili nesne)

Amasya’dan gelirken elma getirdim. (Ne getirdim = elma -> belirtisiz nesne)

Yukarıda verdiğimiz örneklerde de gördüğünüz gibi yüklem olan fiiller üzerlerine nesne alabilmektedir. Bu nedenle bu fiiller geçişli olarak tanımlanır.

NOT: Geçişli fiille kurulan cümlelerde nesnenin bulunması şart değildir. Fiile “neyi, kimi ve ne” sorularını sorabilmemiz o fiilin geçişli olması için yeterlidir.

Gözümü hiç kırpmadan sabaha kadar düşündüm. (Neyi düşündüm =?)

Yukarıdaki cümlenin yüklemine yani fiiline(düşünmek) “neyi, kimi” sorularını sorabiliyoruz fakat cümle içerisinde sorunun cevabını alamıyoruz. Biz orada gizli bir nesne olduğunu düşünerek bu cümleye de geçişli dememiz gerekir.

 2) Geçişsiz Fiiller

Konunun başında da belirttiğimiz gibi geçişsiz fiiller nesne alamayan fiillere verilen addır. Dolayısıyla geçişsiz fiillere “neyi, kimi ve ne” sorularını sorabilmemiz mümkün değildir.

Geçişsiz yani üzerine nesne alamayan fiillerin bazıları şunlardır:

Acıkmak, korkmak, öksürmek, yanmak, yatmak, yürümek, uyumak, imrenmek, göçmek, çalışmak, şaşmak, uslanmak, erimek…

Dikkat ederseniz yukarıdaki fiil örneklerine kesinlikle “neyi, kimi, ne” sorularını soramayız.

Örnek

Dün gece deliksiz uyudu.

Hastalığından dolayı saatlerce titredi.

Köyden beklediği haber gelmeyince sinirlendi.

Başına gelen onca belaya rağmen uslanmadı.

Yukarıdaki cümlelerin yüklemlerine yani fiillerine “neyi, kimi, ne” sorularını soramadığımızdan bu cümleler geçişsizdir.

3) Oldurgan Fiiller

Buraya kadar fiillerin geçişli ya da geçişsiz oldukları gördük. Ancak bazı durumlarda geçişsiz olan fiiller “-r (-er, -ar), -t, -tır” eklerini alarak geçişli hale getirilir. Geçişsiz fiillerin ekler yardımıyla geçişli hale getirilmesine “oldurgan çatılı fiiller” denilmektedir.

Örnek

Kana-mak    -> Kana-t-mak

Belir-mek     -> Belir-t-mek

Öl-mek         -> Öl-dür-mek

Bak-mak     -> Bak-tır-mak

Yat-mak       -> Yat-ır-mak

Gürültü gelince vaktinden önce uyandı. (Neyi-kimi-ne sorularını soramayız yani geçişli)

Okula geç kalınca onu uyandırdı. (Neyi-kimi-ne sorularını sorabiliriz yani geçişli)

4) Ettirgen Fiiller

Geçişli fiillere “-r (-er, -ar), -t, -tır” ekinin getirilmesiyle geçişlilik derecelerinin arttırıldığı fiillerdir.

Ettirgen çatılı fiillerde işin başkasına yaptırılma anlamı vardır.

Örnek

Kaşı-mak      -> Kaşı-t-mak

Isıt-mak        -> Isıt-tır-mak

Kaz-mak       -> Kaz-ıt-mak

Duy-mak      -> Duy-ur-mak

Onun tüm mektuplarını postalattı. (Postalamak geçişli bir fiil iken “-t” ekini alarak geçişlik derecesi arttırılmıştır.)

Ayakkabılarının bağcıklarını bana bağlattı. (Bağlamak geçişli bir fiil iken “-t” ekini alarak geçişlik derecesi arttırılmıştır.)

B) ÖZNELERİNE GÖRE FİİLLER

Bu başlıkta da fiilleri özne alıp almamasına göre ve fiili yapan öznenin taşıdığı özelliklere göre dört başlıkta inceleyeceğiz. Burada da dikkat edilmesi gereken husu fiilin; özne alıp almamasına, öznenin yapılan işten etkilenip  etkilenmediğidir.

1) Etken Fiiller

Türkçede kurulan tüm cümlelerin işi yapan bir özneye ihtiyacı vardır. Etken fiillerde cümlede belirtilen ve yapılan işi öznenin kendisinin yapması durumu vardır. Dolayısıyla etken fiilleri, yapılan işi gerçekleştiren gerçek öznenin bulunduğu cümlelerdir şeklinde tanımlayabiliriz.

Örneğin; “Berber, bebeğin saçlarını büyük bir özenle kesti.” saçların kesilme eylemini yapan ve özne olan berberin olması bu cümleyi etken fiil yapar.

Örnek

Ali kitabını okulda unuttu.

Beni candan usandırdı yar cefadan usanmaz mı?

Aracı beş takla attıktan sonra uçurumun kenarında durmuş.

Başbakan, ekonomide büyük bir atılım gerçekleştirmek istediklerini açıkladı.

NOT: Öznesi gizli olan cümleler de etken çatılı fiil olarak kabul edilir.

(O) Ödevlerini yapmayı unutmuştu.

2) Edilgen Fiiller

 “-(I)l, -(U)l, -(I)n, -(U)n” edilgenlik eki alan fiillerle oluşturulan ve yapılan işin kimin tarafından gerçekleştirildiği bilinmeyen cümlelere “Edilgen çatılı fiiller” denir. Edilgen fiillerle kurulan cümlelerin öznesi “sözde özne” olur.

Örneğin;

Annesi bulaşıkları yıkadı.” cümlesinde yıkama eylemini yapan özne bellidir.

Ancak aşağıdaki cümlede gerçekleşen eylemi yapan özne belli değildir.

Bulaşıklar yıkandı. (yıkanan ne = bulaşıklar -> sözde özne)

Edilgen çatılı fiillerin bazıları şunlardır:

Sat-ıl-, sal-ın-, duy-ul-, sev-il-, sar-ıl-, göm-ül-, biç-il-, çiğne-n-, kes-il-, koru-n-, döv-ül-, bak-ıl-, at-ıl- vb.

Örnek

Herkesin merakla beklediği derbi dün akşam oynandı.

Bu müze yıllarca korundu.

Öğrencilere kitaplar dağıtıldı.

Sular dün gece kesildi.

Suçlular cezaevine götürüldü.

3) Dönüşlü Fiiller

Dönüşlü çatılı fiillerle oluşturulan cümlelerde işin yapan ve işten etkilenen de aynı öznedir. Cümledeki fiilin kendi kendine yapılması anlamı vardır. Yani dönüşlü fiillerde işi yapan da işten etkilenen de aynı öznedir. Dönüşlü fiiller de edilgen çatılı fiiller gibi “-(I)l, -(U)l, -(I)n, -(U)n” ekleriyle oluşturulur. Türkçede dönüşlü çatılı fiillerle oluşturulan cümle yapısı bir hayli fazladır.

Ahmet bütün yaz ek gıdalarla beslendi.

Köpek kimseye aldırış etmeden suyun altında yıkandı.

Trafik kazası geçiren kız yoldan geçenlerin müdahalesiyle yaşama tutundu.

Başarılı olamayınca yarışmadan çekildi.

Bir titreme gelince kışlıklarını giyindi.

Yukarıdaki örnekleri incelerseniz yapılan işten etkilenen de bizzat öznenin kendisi olduğunu görürsünüz. Ancak aşağıdaki örnekte yapılan işten etkilenen öznenin kendisi değil, başkasıdır.

Şoför sinirlenince tüm yolcuları durakta bıraktı. (Etken fiil)

4) İşteş Fiiller

Fiile getirilen “-(U)ş, -(I)ş” ekleriyle çekimlenen ve gerçekleşen eylemin en az iki kişi tarafından karşılıklı olarak yapıldığını belirten fiillere “İşteş çatılı fiiller” denir.

İşteş çatılı fiillerin bir kısmı şunlardır:

Döv-üş-, öde-ş-, tanı-ş-, payla-ş-, tanı-ş-, dertle-ş-, kokla-ş-, boğ-uş-, bak-ış-, at-ış-, did-iş-, bul-uş-, anla-ş-, vedala-ş- vb.

Örnek

Kız ile okul bahçesinde karşılaştılar.

Çalıştıkları yerden soru çıkınca sınavda bakıştılar.

Mete’nin bu haline gülüştüler.

Ay sonunda kasapla ödeştiler.

İşsiz dönemlerinde ekmeklerini bölüştüler.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

x

Check Also

Düşsel (Fantastik) Anlatım

İnsan gerçekliğinin dışında doğaüstü olayların, gerçekliğin dışında tamamen hayal yoluyla oluşturulan olayların anlatıldığı anlatım türüdür. ...

ankara escort bayan escort ankara ankara escort keçiören escort buca escort kartal escort ataşehir escort istanbul escort bayan