Koşma Nedir? Koşmanın Özellikleri, Koşma Örnekleri

Öncellikle konumuza “Koşma nedir?” sorusunun cevabıyla başlayalım: Kökeni İslamiyet öncesi döneme koşuk türüne dayanan ve aşk, ayrılık, ölüm, tabiat, kahramanlık gibi konularının işlendiği halk şiiri nazım türüne koşma denir.

Halk edebiyatı nazım şekilleri arasında en sevilen ve sıklıkla kullanılan nazım şekli koşmadır. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatında yer alan koşuk türünün aşık tarzı halk şiirindeki devamı ve karşılığıdır. İslamiyet öncesinde birtakım törenlerde o dönemin din adamları tarafından kopuz eşliğinde söylenen koşuklar, İslamiyet sonrasında da aşıklar tarafından saz eşliğinde söylenmiştir. Divan edebiyatı denilince nasıl ki akla gazel geliyorsa halk edebiyatı denildiğinde de akla gelen ilk şiir türü koşmadır. Özellikle koşmanın aşk ve güzellik konularını dile getiren güzelleme çeşidi gazele tema olarak çok benzer. Bu nedenle gazelin halk edebiyatındaki karşılığı olarak koşma akla gelmektedir. Koşmalar dini konular dışında genelde her türlü temada söylenmiştir. Genel olarak; aşk, doğa, ölüm, sevgi, güzellik, yalnızlık, kahramanlık, yiğitlik konuları işlenmiştir.

Koşma kelimesi “Koş-” fiilinden türemiştir. “Koş-” fiili edebiyat dilinde türkü söylemek manasına gelmektedir. Hatta Divan-ü Lügat’it Türk’te “Koş” kelimesi türkü söylemek manasında anlatılmıştır.

Koşmanın özellikleri

  1. Koşmalar 3-6 dörtlük arasında değişir.
  2. Hece ölçüsüyle yazılan koşmalar genellikle hecenin 8’li ve 11’li kalıbıyla yazılır. Koşmalarda daha çok hecenin 11’li kalıbı tercih edilmiştir.
  3. Koşmalarda aşk, ayrılık, doğa, savaş, kahramanlık gibi konular işlenir.
  4. Koşmaların dili son derece sadedir. 
  5. Son dörtlükte şairin mahlası yer alır.
  6. Koşmaların kafiye şeması aaab(abab), cccb, dddb, eeeb şeklindedir.
  7. Koşmalarda genellikle yarım kafiye kullanılmıştır.
  8. Konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt isimlerini alır.
  9. İslamiyet öncesi koşuk söyleme geleneğinden türemiştir.
  10. Divan edebiyatındaki gazelin halk edebiyatındaki karşılığıdır.
  11. Koşmalarda benzetme sanatı çokça kullanılır. Özellikle sevgili ceylana benzetilir sık sık.
  12. Koşmalar saz eşliğinde söylenmiştir.

Koşma Örnekleri

Örnek 1

Uykudan uyanmış şahin bakışlım
Dedim sarhoş musun söyledi yok yok
Ak ellerin elvan elvan kınalım
Dedim bayram mıdır söyledi yok yok

 Dedim ne gülersin dedi nazımdır
Dedim kaşın mıdır dedi gözümdür
Dedim ay mı doğdu dedi yüzümdür
Dedim ver öpeyim söyledi yok yok
Kul Nesimi

Örnek 2

Vara vara vardım ol kara taşa,
Hasret ettin beni kavim kardaşa,
Sebep ne gözden akan kanlı yaşa,
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm

Nice sultanları tahttan indirdi
Nicesinin gül benzini soldurdu
Nicelerin gelmez yola gönderdi
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm

Karacoğlan der ki kondum göçülmez
Acıdır ecel şerbeti içilmez
Üç derdim var birbirinden seçilmez
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm
                                  Karacaoğlan

Koşma Türleri

Konularına göre koşmalar dört başlıkta toplanır: güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt…

Güzelleme: Lirik temalı koşmalardır. Genellikle aşk, ayrılık, özlem, doğa gibi duygulara hitap eden koşma türüdür. Halk edebiyatında güzellemelerin en güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir. Güzellemelerin Divan Edebiyatındaki karşılığı gazeldir.

Ayrıntılı Bilgi İçin Ayrıca Bkz. > Güzelleme

Koçaklama: Savaş, kahramanlık ve yiğitlik konularını işleyen koşmalardır. Türk Halk Edebiyatında koçaklamaların en güzel örneklerini Köroğlu  ve Dadaloğlu vermiştir.

Taşlama: Bir durumu eleştiren, toplulukların ya da kişilerin aksaklıklarını eleştiren, iğneleyen koşma türüdür.

Ayrıntılı Bilgi İçin Ayrıca Bkz. > Taşlama

Ağıt: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatında saguların halk edebiyatındaki karşılığı ve devamıdır. Bir kişinin ölümünü ve ölümünden duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlerdir. Ağıtın Divan Edebiyatındaki karşılığı mersiyedir.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*