Türkçe – Edebiyat Dersi TYT Türkçe ve AYT Edebiyat Kaynak Sitesi
Gazel Hakkında Bilgi
Gazel, Divan edebiyatının en yaygın ve en sevilen nazım biçimidir. Kelime kökeni ve tarihi gelişimiyle edebiyatımızın en zarif örneklerini oluşturan gazel, yüzyıllar boyunca şairlerin duygularını ifade ettikleri birincil form olmuştur.
Gazel Kelimesinin Anlamı
Kelime anlamı olarak gazel; sohbet etmek ve kadınlara aşk dolu, güzel sözler söylemek manasına gelmektedir. Ancak edebiyatta kazandığı terim anlamı çok daha geniştir.
Gazel Özellikleri
- ✔ Divan şiirinin en yaygın, en çok kullanılan ve en sevilen nazım biçimidir.
- ✔ Nazım birimi beyittir ve beyit sayısı genellikle 5 ile 15 arasında değişir; ancak şairler çoğunlukla 7 beyitlik gazeller yazmayı tercih etmiştir.
- ✔ Beyit sayısı 15’i aşan nadir gazellere “Gazel-i Mutavvel” (uzun gazel) adı verilir.
- ✔ Kafiye şeması aa, ba, ca, da, ea… şeklindedir; yani ilk beyit kendi arasında kafiyeliyken, sonraki beyitlerin ikinci dizeleri ilk beyitle kafiyelenir.
- ✔ Gazelin ilk beytine “matla” (doğuş yeri), matladan hemen sonra gelen beyde “hüsn-i matla” denir.
- ✔ Son beytine “makta” (kesme yeri), maktadan bir önceki beyde ise “hüsn-i makta” denir.
- ✔ Şairin takma adı (mahlası) genellikle son beyitte (makta) bulunur.
- ✔ Gazelin en güzel beytine “Beytü’l Gazel” veya “Şah Beyit” adı verilir.
- ✔ Eğer bir gazelin bütün beyitleri aynı söyleyiş güzelliğine sahipse “Yek-Avaz”; bütün beyitlerinde aynı konu işleniyorsa “Yek-Ahenk” gazel olarak adlandırılır.
- ✔ Temel konusu aşk, kadın, şarap ve güzelliktir; ancak bu kavramlar (aşk ve şarap) genellikle tasavvufi ve mecazi anlamda kullanılarak Allah aşkını ve ondan duyulan sarhoşluğu ifade eder.
- ✔ Divan şiirinin temel ölçüsü olan aruz ölçüsünün her kalıbıyla yazılabilir.
- ✔ Normalde kafiyeler dize sonundadır; ancak dize ortasında iç kafiye bulunan ve ortadan ikiye bölünebilen gazellere “Musammat Gazel” denir.
- ✔ Konularına göre; aşkı anlatanlara “Âşıkane” (Örn: Fuzuli), yaşam zevkini anlatanlara “Rindane” (Örn: Baki), öğüt verenlere ise “Hekimane” (Örn: Nabi) gazel denir.
- ✔ Divan edebiyatında bu türün en başarılı temsilcileri Fuzuli ve Baki kabul edilir; ayrıca eskiden gazellerin bestelenerek okunması geleneği de vardı.
Gazel Örneği ve İncelemesi
1. Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem’i yanmaz mı
2. Kamu bîmârına cânân devâ-yı derd eder ihsan
Niçin kılmaz bana derman beni bîmâr sanmaz mı
3. Şeb-i hicran yanar cânım döker kan çeşm-i giryânım
Uyarır halkı efgânım kara bahtım uyanmaz mı
4. Gûl-i ruhsârına karşu gözümden kanlu akar su
Habîbim fasl-ı güldür bu akar sular bulanmaz mı
5. Değildim ben sana mâil sen ettin aklımı zâil
Bana ta’n eyleyen gâfil seni görgeç utanmaz mı
6. Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bu ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı
Şiir Tahlili
Nazım Biçimi: Gazel
Nazım Birimi: Beyit (Şiir ikilikler halinde yazılmıştır.)
Kafiye Şekli (Uyak Örgüsü): aa, ba, ca, da, ea, fa (Sadece ilk beytin kendi arasında kafiyeli olması, diğer beyitlerin ikinci dizelerinin ilk beyitle aynı kafiyede olması gazelin en belirgin özelliğidir.)
Ölçüsü: Aruz Vezni (Kalıbı: Mefâ’îlün / Mefâ’îlün / Mefâ’îlün / Mefâ’îlün)
Teması: Aşk acısı, sevgilinin vefasızlığı ve bu acıdan duyulan memnuniyet. (Şair, sevgilinin kendisine cefa çektirmesinden şikayet eder gibi görünse de, aslında bu acıdan manevi bir zevk almaktadır. İlahi aşka geçişin izleri görülür.)
Dil Özellikleri: Şiirde “cefa, şem (mum), bîmâr (hasta), şeb-i hicran (ayrılık gecesi), çeşm-i giryân (ağlayan göz)” gibi Arapça ve Farsça tamlamalar yoğun olarak kullanılmıştır. Dil, günlük konuşma dilinden uzak, sanatlı ve ağırdır. Mazmunlara (kalıplaşmış söz sanatlarına) sıkça yer verilmiştir. Örneğin “gül-i ruhsâr” diyerek sevgilinin yanağı güle benzetilmiştir.
Konularına Göre Gazeller
Gazel Hakkında Bilgi
Aşağıdaki bağlantılardan Deniz Hoca tarafından hazırlanmış olan “Gazel Nedir PDF Çalışma Kağıdı” dosyası ile slaytını indirebilir, öğrencileriniz ve arkadaşlarınızla paylaşabilirsiniz.