Sözcük Yapısı, Sözcükte Yapı, Yapı Bakımından Sözcükler

Dil, gün geçtikçe gelişen toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için kendini sürekli değiştiren canlı bir varlıktır. Gelişen ve değişen toplumun ihtiyaçlarını karşılamak içinde dil de sürekli bir değişim içine girer. Dil, ihtiyaçlara cevap vermek adına yapım yoluna giderek yeni sözcükler oluşturur. Bu nedenle sözcükleri kök halinde olanlar, yapım ekini alanlar, başka sözcüklerle birleşenler olmak üzere “sözcük yapısı” başlığı ile kategorize edebiliriz.

Yapısına göre sözcükler konusunu şu başlıklarla sınıflandırabiliriz:

1) Basit Sözcükler

Herhangi bir yapım ekini almamış, daha basit bir şekilde köklerine ayrılamayan ve her zaman kök halde bulunan kelimelere “Basit sözcükler” denir. Türemiş ya da birleşik kelimeler grubuna dahil edemeyeceğimiz her kelime basit sözcük olarak değerlendirilebilir.

Örnekler

İsim soylu basit sözcükler: deniz, masa, saz, duvar, göz, taş, bahçe…

Fiil soylu basit sözcükler: gör-, al-, bak-, sal-, var-, git-, gel-…

Evine dün akşam hırsız girmişti.

(Yukarıda yer cümledeki kelimelerin tamamı basit yapıdadır.)

2) Türemiş Sözcükler

Kök durumdaki ad ya da fiile yapım eklerinin getirilmesiyle yeni kelimelerin oluşturulmasına “Türemiş Sözcük” denir. Türkçede bu yol ile yeni sözcükler türetilmiş olur.

Örneğin, “Göz” kökünden yeni sözcükler türetecek olursak;

Göz → Kök (Basit)
Gözlük → Gözün daha iyi görmesini sağlayan araç. (Türemiş)
Gözlükçü → Gözlüklerin satıldığı mekan. (Türemiş)

Örnekler

İsim soylu türemiş sözcükler: an, köken, birer, kitaplık, kapı, yolcu

Fiil soylu türemiş sözcükler: batır-, gözet-, açıl-, öldür-, kopar-, yetiştir-…

Türkçe sevgisini aşılamak önemlidir.

(Yukarıdaki cümledeki tüm sözcükler türemiştir: Türk-çe, sev-gi, aşı-lamak, önem-li) 

3) Birleşik Sözcükler

Türkçede yeni bir sözcük oluşturmanın yollarından biri de sözcükleri birleştirmektir. Birden fazla kelimenin (en az iki kelime) bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış yeni kelimelere “Birleşik Sözcükler” denir. Kalıplaşmış bir şekilde dilimize yerleşen birleşik kelimelerin arasında herhangi bir ek ya da sözcüğün girmesi mümkün değildir.

Örneğin; “Sivrisinek” sözcüğü, “sivri + sinek” sözcüklerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bir birleşik sözcüktür.

Türkçede birleşik sözcükler genellikle “Birleşik isim, birleşik sıfat ve birleşik fiiller” şeklinde oluşturulmaktadır.

Örnekler

Birleşik İsimler: hanımeli, gökkuşağı, ipucu, binbaşı, Kadıköy, ayakkabı, şekerpare…

Birleşik Sıfatlar: başıboş, soğukkanlı, mirasyedi, birtakım, aksakal, babayiğit…

Birleşik Fiiller: reddetmek, bakabilmek, alıvermek, namaz kılmak, düşeyazmak, affetmek…

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*