Fiil kipleri, Fiilde zaman, Zaman ekleri, Haber kipleri, dilek kipleri

Fiil Kipleri Nelerdir? Haber Kipleri – Dilek Kipleri (Zaman Ekleri)

Dilimizde varlıkları karşılayan ve isim olarak adlandırılan sözcükler bolca bulunmaktadır. Bu varlıkların zaman ve mekan bağlamında yapmış oldukları hareketleri, işleri ve oluş, kılış ile durumları bildiren sözcüklere de fiil denir. Bizim burada daha çok üzerinde duracağımız nokta ise eylemlerin gerçekleşme zamanı olacaktır. Her hareketin mutlaka bir gerçekleşme zamanı bulunmaktadır. Burada ise “Fiil kipi” konusu devreye girmektedir. Peki fiil kipi nedir? Fiil kipleri, fiilin gösterdiği oluş ve kılışın hangi zaman diliminde gerçekleştiğini ya da gerçekleşeceğini bildiren ekler olarak tanımlanabilir. Yani bu ekler fiilleri bir zamana ve çekime bağlamaktadır.

Türkçede toplamda dokuz farklı çekim kalıbı bulunmaktadır. Bu ekleri ise “Bildirme kipleri” ve “Dilek kipleri” olarak iki genel başlıkta inceleyebiliriz.

A. Haber Kipleri (Haber Kipleri)

Haber kipleri eylemlere bir zaman anlamı kazandırmaktadır. Bu kipler eklendikleri fiillerin ne zaman yapıldığını beş farklı şekilde göstermektedir. Bildirme kipleri; duyulan geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman şeklinde çekimlenebilmektedir.

1. Duyulan Geçmiş Zaman

Fiilin belirtmiş olduğu hareketin şu andan daha önce gerçekleştiğini ancak söyleyenin bunu görmediğini ve başkasından duyarak aktardığını belirten kipler “Duyulan geçmiş zaman” olarak adlandırılır.

Duyulan geçmiş zaman kip ekleri “-mış, -miş, -muş, müş” şeklindedir.

  • Kazanmış, sevmiş, yormuş, görmüş

Duyulan geçmiş zaman şahıs ekleriyle birlikte şu şekilde çekimlenebilir.

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ uyu-muş-um

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ uyu-muş-sun

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ uyu-muş

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ uyu-muş-uz

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ uyu-muş-sunuz

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ uyu-muş-lar

2. Görülen Geçmiş Zaman

Eylemin üstüne aldığı hareketin bulunduğumun zamanın öncesinde gerçekleştiğini belirten bildirme kipine “Görülen geçmiş zaman” denir. Bu kipte fiili aktaran kişi hareketi bizzat görüp tanık olmuştur. Duyulan geçmiş zaman kipinden ayrılan en önemli farkta olayı anlatanın bizzat görmüş olmasıdır.

Görülen geçmiş zaman kipleri şu şekildedir: “-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü”

Duyulan geçmiş zaman şahıs ekleriyle birlikte şu şekilde çekimlenebilir.

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ İzle-di-m

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ İzle-di-n

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ İzle-di

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ İzle-di-k

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ İzle-di-niz

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ İzle-di-ler

3. Şimdiki Zaman

Fiilin göstermiş olduğu hareketin, oluşların ve kılışların içinde bulunduğumuz zamanda gerçekleştiğini ve sürdüğünü gösteren kiplere “Şimdiki zaman” denir.

Şimdiki zaman eki “-yor”dur.

  • Geliyor, seviyor, bakıyor

Şimdiki zaman şahıs ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ Yürü-yor-um

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Yürü-yor-sun

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Yürü-yor

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Yürü-yor-uz

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Yürü-yor-sunuz

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Yürü-yor-lar

4. Gelecek Zaman

Eylemlerin belirtmiş olduğu hareketlerin, oluşların ve kılışların içinde bulunduğumuz zaman itibariyle henüz gerçekleşmediğini ancak gelecek zamanda gerçekleşeceğini ifade eden kiplere “Gelecek zaman” denir. Belirtilen hareketin gelecek bir anda mutlaka gerçekleşeceğini kesin bir şekilde ifade edilir.

Gelecek zaman eki “-ecek, -acak”tır.

Gelecek zaman kipi şahıs ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ Yüz-ecek-im

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Yüz-ecek-sin

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Yüz-ecek

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Yüz-ecek-iz

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Yüz-ecek-siniz

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Yüz-ecek-ler

5. Geniş Zaman Kipi

Diğer zamanlarda olduğu gibi bu kip de adından tahmin edilebildiği gibi oldukça geniş bir zamanı karşılamaktadır. Fiilin belirtmiş olduğu hareketin, oluşun ve kılışın geçmişte başlayıp geleceğe kadar uzanacağını ifade eden kiplere “Geniş zaman” denir. Dolayısıyla bu kip için “her zaman” ifadesi kullanmamız yanlış olmaz.

  • Gezer, dinler, çalar, kırar

Geniş zaman eki şu şekildedir: (ı,i,u,ü)r, -ar, -er

Geniş zaman kipi şahıs ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ Çalış-ır-ım

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Çalış-ır-sın

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Çalış-ır

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Çalış-ır-ız

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Çalış-ır-sınız

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Çalış-ır-lar

B. Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri)

Bu kipler bir fiile bir zaman anlamı katmamakla birlikte eylemler istek, şart, emir ve gereklilik anlamlarıyla ifade eder. Henüz gerçekleşmemiş fiillere gelir ve onları belli bir yönde tasarlarlar. Dilek kipleri çeşitleri dört başlıktan oluşur.

1. İstek Kipi

Eylemlere arzu, talep ve istek anlamları kazandıran kiplere “İstek kipi” denir. Konuşmayı yapan, sözü söyleyen kişinin istekleri bu kiple birlikte dile getirilir.

İstek kip eki “-a, -e”dir.

  • Geleyim, bakayım, seveyim.

İstek kipi şahıs ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒ Sat-a-yım

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Sat-a-sın

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Sat-a

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Sat-a-lım

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Sat-a-sınız

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Sat-a-lar

2. Emir Kipi

Eylemlere yapılacak hareketin emredici bir şekilde kesin olarak yapılmasını ifade eden eklere “Emir kipi” denir. Diğerlerinden farklı olarak bu kip şahıs ekleriyle kaynaşmış bir durumdadır. Şahıs ekleriyle kaynaştığından dolayı her şahısta farklı bir ek kullanılmaktadır.

Aşağıda yer alan tabloda emir kipinin şahıslara göre kullanımlarını görebilirsiniz:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒  

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Gel

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Gel-sin

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ 

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Gel-in

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Gel-sinler

3. Dilek-Şart Kipi

Eylemdeki hareketin, işin, oluşun gerçekleşmesini bir şarta ya da dileğe (isteğe) bağlayan tasarlama kiplerine “Dilek-şart kipi” denir. Bu kipler cümlede ifade edilen yargının gerçekleşmesini bir şarta bağlamaktadırlar. Dilek-şart kip eki “-se, -sa” Türkçede şart anlamı taşıdığı gibi farklı olarak bir dilek, istek ve niyet bildirme gibi anlam da ifade etmektedir.

Dilek-şart kipinin şahıs ekleriyle birlikte çekimlenmesi şu şekilde yapılabilir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒  Oyna-sa-m

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Oyna-sa-n

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Oyna-sa

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Oyna-sa-k

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Oyna-sa-nız

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Oyna-sa-lar

4. Gereklilik Kipi

Eylemde belirtilen hareketin, oluşun ve kılışın yapılması gerektiğini ifade eden eklere “Gereklilik kipi” denir. Bu tasarlama ekleri eylemin mutlaka yapılması gerektiğini belirtir.

Gereklilik kip eki “-meli, -malı”dır.

Gereklilik kipinin şahıs ekleriyle çekimlenmesi şu şekildedir:

1. Tekil Şahıs (ben) ⇒  Konuş-malı-yım

2. Tekil Şahıs (sen) ⇒ Konuş-malı-sın

3. Tekil Şahıs (o) ⇒ Konuş-malı

1.Çoğul Şahıs (biz) ⇒ Konuş-malı-yız

2.Çoğul Şahıs (siz) ⇒ Konuş-malı-sınız

3.Çoğul Şahıs (onlar) ⇒ Konuş-malı-lar

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.