Kafiye (Uyak) Nedir? Kafiye Çeşitleri

Şiirde ölçüden sonra değerlendirilebilecek ikinci önemli unsur olarak karşımıza kafiye bir diğer deyişle de uyak çıkmaktadır. Kafiyenin şiire ne zamandan beri uygulandığı konusunda kesin bir bilgi yoktur.

Divanü Lügat’it Türk’te de yer alan şiirlerde uyağın başarıyla kullanıldığı görülmektedir. Bu nedenle şunu söyleyebiliriz ki: Şiir konusunda çok eskiden beri uyak  çok önemli bir unsur olarak değerlendirilmiş ve başarıyla uygulanmaya çalışılmıştır. Her ne kadar günümüzde kafiyenin daha çok kulağa hitap etmesi amaçlansa da “Tanzimat Edebiyatı“na kadar daha çok kafiyenin göz için olması gerektiği görüşü ağır basmaktaydı. Bu dönemde çıkan “Abes-Muktebes” tartışmasından sonra kafiyenin kulak için olduğu görüşü ağır basmaya başlamıştır. Ayrıca halk şiirinde şiirler daha çok sözlü gelenekte aktarıldığı için “Kulak için kafiye” daha önemlidir.

Kafiye en az iki dize sonunda yer alan ses benzerliği olarak adlandırılır. (Ancak burada dikkat etmemiz gereken husus şudur: Dize sonunda aynen tekrar eden ve aynı anlama gelen kelimeler ile aynı görevdeki ekler uyak olarak değil redif olarak adlandırılır. Ayrıca “Redif” konumuza göz atabilirsiniz.)Uyak ile birlikte şiirde ahenk sağlanır, şiirin hafızada kalması kolaylaşır ve şiirin akışı sağlanır.

Bir şiirde kafiye dize sonlarında aranmaktadır. Ancak ilk başta eğer varsa redifi bulmak gerekmektedir. Dize sonlarında yer alan rediflerden sonra sözcük ya da köklerde ise uyak aranabilmektedir. Kafiye bulma ile ilgili örneklerimize aşağıdaki başlıklardan ulaşabilirsiniz. 

Kafiye Çeşitleri (Uyak Çeşitleri)

1. Yarım Kafiye

Yarım uyakta dize sonlarında sadece tek bir ses benzerliğinin bulunması yeterli olmaktadır.

Koluma taktılar teli
Söyletirler bin bir dili
Oldum Ayn-ı cem bülbülü
Ben anın’çin inilerim

Dize sonlarında yer alan sözcüklerde kullanılan belirtme hal eki “-i“, redif olarak adlandırılmaktadır. Redifi bulduktan sonra kalan sözcük köklerinde uyak aranabilmektedir. Redifleri çıkardıktan sonra geriye kalan kökler şu şekilde olacaktır:

-tel
-dil
-bülbül
-inilerim

Redifi bulduktan sonra kalan sözcüklerde aynen tekrar eden ses yalnızca “l“dir. Tek ses benzerliği bulunduğundan yarım kafiyedir.

2. Tam Kafiye

İki sesin yani harfin dize sonlarında benzer şekilde kullanılmasıdır.

“Sarı tanbura”dır adım 
Göklere ağar feryadım 
Pir Sultan’ımdır üstadım 
Ben anın’çin inilerim

Yukarıda Pir Sultan Abdal‘ın bir dörtlüğü yer almaktadır. Bu dörtlükteki dize sonlarında yer alan kelimelerdeki “-ım” sözcükleri birinci teklik şahıs iyelik eki olduğundan rediftir. Redifleri bulduktan sonra geriye kalan köklerde kafiye arayabiliriz. Redifleri çıkardıktan sonra geriye kalan kökler şu şekilde olacaktır:

ad
-feryad
-üstad
-inilerim

Görüldüğü gibi “a” ve “d” harfleri üç dize de benzer olarak kullanıldığından ve toplamda iki ses benzerliği olduğundan tam kafiyedir.

3. Zengin Kafiye

Dize sonunda yer alan sözcüklerdeki üç veya daha üzerindeki ses (harf) benzerliğidir.

Miskin Yunus biçâreyim 
Baştan ayaga yâreyim 
Dost ilinden âvâreyim 
Gel gör beni aşk neyledi

Yukarıda Yunus Emre’nin bir dörtlüğü yer almaktadır. Dörtlükte dize sonlarındaki “-y, –im” ekleri iyelik eki olduğundan rediftir. Görüldüğü gibi redifler her zaman sonda yer almaktadır. Redifleri çıkardıktan sonra geri kalan kökte kafiye arayabiliriz.

biçâre
yâre
âvâre
neyledi

Yukarıda yer alan dize sonlarında “âre” sesleri aynen tekrar ettiğinden ve üç ses benzerliği bulunduğundan zengin kafiyedir.

4. Cinaslı Kafiye

Dize sonlarında yer alan yazılışları aynı ama anlamları farklı olan sözcüklerin tekrar etmesi cinaslı kafiye olarak adlandırılmaktadır.

Kararmış kara gözler
Dermanım kara gözler,
Gemim deryada kaldı,
Yelkenim kara gözler.

Yukarıda yer alan ikinci dizede “Kara gözler” rengi siyah olan insan gözünden bahsetmektedir. Son dizede yer alan “Kara gözler” ifadesi ise kara parçasını kastetmektedir. Yazılışları aynı ancak anlamları farklı olan bu kelimeler cinaslı uyağı oluşturmaktadır.

UYARI: Dize sonlarında yazılışları ve anlamları aynı olan kelimeler cinaslı uyak değil redif olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca ilgili konuya göz atabilirsiniz: Redif Nedir?

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*