İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, edebiyatımızın başlangıcından xı. yüzyılına kadar olan bölümü kapsamaktadır. Sözlü bir geleneğin yaygın olmasından dolayı bu dönem hakkında pek fazla bilgimiz yoktur. Bu dönem şiirlerini özellikle Divanü Lugati’t-Türk adlı eserden, destanlarını ise sözlü gelenekte günümüze kadar gelmesiyle inceleyebilmekteyiz.

Türklerin savaşçı bir topluluk olduğu, tarihin hiçbir döneminde devletsiz yaşamadıkları tüm dünyaca bilinir. Bu savaşçı özelliklerinden dolayı birçok büyük savaş geçirmiş ve bu savaşlar sonucunda efsanelerin ve destanların oluştuğunu biliyoruz. İşte bu bilinmeyen zamanlarda oluşmuş destanlardan dolayı bu dönem destan dönemi olarak adlandırılır. Bu dönemde insanların düşmanlarıyla olan mücadeleleri, doğanın gizemlerini çözme konusundaki çabaları mitolojik öğelerin oluşmasını sağlamıştır. Mitlerin bu dönemlerde oluştuğunu söyleyebiliriz. Peki mit nedir? Mit, eski zamanlarda yaşamış insanların tanrılar, kahramanlar ve gizemli olaylar hakkında hayal güçleriyle oluşturdukları ve geleneksel olarak yaydıkları çeşitli hikayelerdir. Mitoloji ise bu hikayeleri inceleyen bilim dalıdır. Bu ilk topluluklar için mitler aslında birer dinsel inançlardı. Her toplumun kendine özgü mitsel bir anlayışı vardı. Bu bakımdan her mit aslında toplumun aynası niteliğindedir.

Türk Destanlarında Motifler

  1. Işık

Genel olarak ışık ilahi bir aydınlık olarak düşünülüyordu. Yaratılış Destanı, Göç Destanı ve Oğuz Kağan Destanı’nda ışık mitini görebiliriz. Bu destanlardaki kahramanların ışık içerisinde dünyaya gelmiştir.

  1. Ağaç

Işık gibi ağaç miti de Türk destanlarında sıklıkla kullanılır. Ağaç kovuğunda dünyaya gelmek ya da ağaç kovuğundan ev yapılması karşımıza çıkan durumlardır.

  1. Bozkurt

Türk mitleri arasında günümüzde de halen bilinen ve kullanılan bir mittir. Bozkurt Destanı, Oğuz Kağan Destanı ve Türeyiş Destanlarından Türklerin dişi kurttan türediği ya da kurt tarafından beslendikleri söylenir. 

  1. Kadın

Bu dönemde kadın Türk toplumunda önemli bir konuma sahipti. Bu durum kendini destanlarda da göstermiştir.

  1. At

Türklerin savaşçı özelliklerinden dolayı at son derece önem teşkil etmiştir. Atı bir hayvandan ziyade insan gibi hisseden bir varlık olarak düşünmüşlerdir. O dönemde yaşamış savaşçılar kendilerine en yakın dost olarak atlarını görmüşlerdir.

  1. Ok-Yay

Türk milletinin savaşçı özelliklerinden dolayı savaş aletleri olan ok ve yayda sıklıkla kullanılan motiflerdendir. Göktürk alfabesi incelendiğinde ok ve yaydan harfler bile oluşturdukları söylenebilir.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatının Özellikleri

  1. İlk özellik bu dönemin eserlerinin mitolojik ögelerle süslenmesidir.
  2. Bu dönem eserleri manzum şekilde oluşturulmuştur.
  3. Bu dönem edebiyatı sözlü gelenek yoluyla oluşturulmuştur.
  4. Bu dönem Türklerinin hiçbir yabancı kültürün etkisinde kalmamıştır. Kendi ürünlerini ortaya koymuşlardır.
  5. Bu dönem Türkleri dini törenler düzenlemekte ve bu törenlerde şiirler okumaktaydılar.
  6. Bu dönem hakkında fazla bilgi edemediğimizden karanlık dönem olarak nitelenir.
  7. Şamanizm, Gök Tanrı gibi dinlerin etkisindeydiler.
  8. Türkler bu dönemde göçebe olarak yaşamışlardır.

İslamiyetten Önceki Türk Edebiyatıyla ilgili bilgi almak istediğiniz konuya tıklayabilirsiniz…

  1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Destan Dönemi)
  2. Sözlü Edebiyat     
  3. Yazılı Edebiyat a. Göktürk Yazıtları b. Uygur Metinleri

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı bazı kaynaklar tarafından üç başlık altında incelenmektedir. Bu kaynaklar destan dönemini de ayrı başlıkta incelemektedir. Ancak biz destan dönemini İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı’nda Sözlü Dönem başlığı altında inceleyeceğiz. Sonuç olarak bu dönem ikiye ayrılır:

  1. Sözlü Dönem
  2. Yazılı Dönem

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.